De oversteek naar een andere cultuur
Boekrecensie ‘Amerikanah’ – Chimamanda Ngozi Adichie
Amerikanah, de jongste roman van Nigeriaanse schrijfster Chimamanda Ngozi Adichie, laat zien hoe groot de kloof is tussen het welvarende westen en het arme zuiden. Het vertelt afwisselend het verhaal van de Nigeriaanse Obinze en Ifemelu, eens geliefden, die door hun verlangen naar een betere toekomst elkaar uit het oog verliezen.
Obinze en Ifemelu zijn allebei afkomstig uit de betere kringen. Obinzes moeder werkt aan de universiteit en ook Ifemelu’s vader heeft daar gewerkt, hoewel hij later jaren werkeloos thuis zit. Adichie maakt met dit verhaal inzichtelijk waarom zoveel Afrikanen kiezen voor een oversteek naar het rijke westen en hier alles voor over lijken te hebben. Het Nigeria van de jaren tachtig dat zij schetst is een land dat lamgelegd wordt door corruptie en werkeloosheid. Zelfs als zou je het willen dan zou je met eerlijkheid en hard werken nog geen stap vooruitkomen. Ifemelu is dan ook blij dat ze via tante Uje die al in Amerika is de kans krijgt de oversteek te maken naar Amerika. Het offer dat ze brengt is groter dan ze zelf beseft. Niet alleen raakt ze haar jeugdliefde Obinze kwijt maar ook loopt ze constant aan tegen een muur van onbegrip en racisme. Bovendien kan ze maar nauwelijks het hoofd boven water houden.
KRITIEK
Hoewel ze de Amerikaanse maatschappij stevig bekritiseert en in haar blogs het racisme tegen zwarten aan de orde stelt, kan ze niet voorkomen dat ze onderdeel uit gaat maken van deze nieuwe wereld. Dat is het dilemma waar ze steeds mee worstelt. Ten diepste voelt ze zich verheven boven een maatschappij die gericht is op consumptie en uiterlijk vertoon, en veracht ze de mensen die zich schuldig maken aan racisme maar aan de andere kant profiteert ze juist van diezelfde maatschappij en bekritiseert zij weer de immigranten die een treetje lager staan op de sociale ladder. Zo verdient ze goed aan een blog die juist gaat over wat er allemaal mis is in Amerika. Ze zet zich af tegen intellectualisme maar tegelijk bevindt ze zich wel in die kringen en heeft ze zelfs een tijdlang een relatie met een rijke blanke man en later met een zwarte Amerikaanse prof van Yale.
ILLEGAAL IN AMERIKA
Ontluisterend is de weg die sommige Afrikanen afleggen om een nieuwe toekomst op te bouwen. Zo komt Obinze illegaal in Engeland terecht. Als hooggeschoolde moet hij schoonmaakwerk doen. Hij werkt onder een andere naam en voor veel geld wordt een schijnhuwelijk geregeld zodat hij een verblijfsgunning kan aanvragen. Hoe behoud je je waardigheid als je identiteit zo leeggezogen wordt? Waarom zou je je ergens willen settelen als de meerderheid je uitspuugt?
GENUANCEERD
Adichie schrijft beeldend en hoewel het om een roman van dik vijfhonderd pagina’s gaat, heeft ze haar verhaal goed gestructureerd met vooruitwijzingen en flashbacks. Haar personages zijn mensen van vlees en bloed, meestal. Haar beschrijvingen van plekken en situaties roepen gelijk de sfeer op. Alleen op sommige momenten lijkt ze uit te schieten. Het is duidelijk dat Ifemelu en met haar waarschijnlijk ook de auteur zelf, zich ergert aan intellectualisme maar sommige van haar blogs neigen hier zelf ook naar. En sommige beschrijvingen liggen er iets te dik bovenop en zijn daardoor storend. Zou iemand echt kijken hoe rijstkorrels in een pan opzwellen? Ook Ifemelu’s blogs (observaties van een niet-Amerikaanse zwarte) doorbreken te veel het verhaal. De levens van Ifemelu en haar vrienden zeggen vaak genoeg over het racisme dat zij ervaren.
Toch stijgt Adichie boven talloze schrijvers uit door de vele kleurschakeringen in haar verhaal. Zwart-wit bestaat niet. Er bestaat niet één oplossing voor het migratieprobleem. De ene Nigeriaan is de andere niet en de ene blanke is de andere niet. Zelfs migratie is geen statisch begrip.
VLEUGELS UITSLAAN
Uiteindelijk kiest Ifemelu ervoor terug te gaan naar haar moederland en dan ontdekt ze dat ze tegen wil en dank een Amerikanah is geworden. De vraag is wat de grote oversteek haar heeft opgeleverd? Hoe zou haar leven geweest zijn als ze net als veel van haar vriendinnen nooit haar vleugels had uitgeslagen? Opeens doemt de metafoor op tussen de oversteek van Nigeria naar Amerika en de relatie met haar jeugdliefde Obinze. De vraag of Ifemelu uiteindelijk weer terug zal keren naar haar eerste liefde blijft lang onbeantwoord. Misschien geldt voor Ifemelu dat ze haar thuis de rug toe moest keren om te ontdekken hoeveel het uiteindelijk voor haar betekende.
Chimamanda Ngozi Adichie, Amerikanah, 2013, De Bezige Bij, 508 p., ISBN 9789023478102, € 29,90