Balanceren tussen twee culturen
Boekrecensie ‘Ontheemd en toch thuis’ – Yasmine Allas
‘Ontheemd en toch thuis’ luidt de titel van een bundel essays geschreven door Yasmine Allas. Een typering waarin veel andere allochtonen zich zullen herkennen. Zij balanceren tussen twee culturen. De cultuur, de omgeving en de maatschappij waarin ze opgegroeid zijn en de cultuur waarin zij terecht zijn gekomen.
Het woord allochtoon betekent letterlijk: ‘uit een ander land’ en is daarmee dus een breed begrip. In dit artikel wordt met ‘allochtoon’ echter vooral gerefereerd aan mensen die afkomstig zijn uit landen als Turkije, Marokko en Egypte en uit een cultuur die gestempeld is door de islam.
DUBBELE LOYALITEIT?
In de West-Europese samenleving is de integratie tussen autochtonen en allochtonen een heikel punt. Oud-minister van integratie, Rita Verdonk, zei in 2005 dat een dubbele nationaliteit een succesvolle integratie belemmert. Ze doelde hiermee onder andere op kinderen van Marokkaanse ouders die automatisch een Marokkaans paspoort krijgen toegekend van de Marokkaanse overheid. Recent ontstond er een felle discussie in de kamer toen bleek dat twee staatssecretarissen in het bezit zijn van twee paspoorten. Volgens Wilders duidt dit op het hebben van een dubbele loyaliteit. De vraag is wat iemand tot burger van een land maakt en of het hebben van twee paspoorten een succesvolle integratie in de weg staat.
GESTEMPELD DOOR DE ISLAM
Niet alleen in de politiek maar ook in allerlei kunstvormen zoals in films, op toneel en in boeken speelt de integratie van allochtonen in een andere cultuur een belangrijke rol. In dit artikel wordt een drietal boeken over dit onderwerp met elkaar vergeleken: N. El Bezaz, ‘De verstotene’, Y. Allas, ‘Ontheemd en toch thuis’ en N. Yerli, ‘De garnalenpelster’. De auteurs, alledrie vrouw en afkomstig uit een maatschappij die gestempeld is door de islam, zijn als kind naar Nederland gekomen en hebben sinsdien een bepaalde ontwikkeling doorgemaakt. Allen zijn door hun familie meegenomen en dus tweedegeneratiemigranten.
VERSTOTEN
In de genoemde boeken is de hoofdpersoon steeds een allochtone vrouw die worstelt met het vinden van een eigen plek in een maatschappij waarin zij niet haar wortels heeft. Yerli vertelt in ‘De garnalenpelster’ haar eigen verhaal en ook Allas’ essays gaan over haar eigen leven. ‘De verstotene’ is geen autobiografisch verhaal alhoewel er gemakkelijk overeenkomsten te vinden zijn tussen de hoofdpersoon Mina en de auteur. Zo zijn beiden afkomstig uit Marokko en laten beiden zich kritisch uit over de islam. Voor Mina heeft dit tot gevolg dat zij verstoten wordt door haar familie en de islamitische geloofsgemeenschap. Ook Bezaz die zich een liberale moslim noemt en zegt te willen strijden voor de rechten van de vrouw krijgt heel wat kritiek en bedreigingen over zich heen vanuit de moslimgemeenschap.
DE LEEGTE VULLEN
Van de drie hoofdpersonages uit de verschillende boeken is Mina degene die het meeste moeite heeft om een balans te vinden tussen haar oude en nieuwe bestaan. Haar nieuwe naam Amelie staat symbool voor een nieuwe, westerse identiteit. Amelie leeft erop los en niemand uit haar omgeving heeft enig vermoeden waar zij vandaan komt. Zelf zegt ze hierover: ‘Ik wilde gelukkig zijn, bij de andere groep horen omdat zij konden doen wat ze wilden want zij waren echt vrij. Maar wat ik ook deed, ik bleef gevangen.’ Amelie blijkt niet in staat te zijn een nieuw leven op te bouwen los van alles wat haar vroeger gevormd heeft. Ze probeert het contact met haar jongere zus te herstellen, maar die wil niets van haar weten. Ten einde raad besluit Amelie van haar balkon af springen. Er is een ding wat haar tegenhoudt. Het nieuwe leven dat in haar groeit. Balancerend tussen leven en dood, kiest zij toch voor het leven. Ze verliest echter haar evenwicht en zo valt zij alsnog haar toekomst te pletter. ‘De verstotene’ laat zien dat een allochtone vrouw als Mina volledig geïntegreerd kan lijken, terwijl zij innerlijk verscheurd wordt door angst, twijfel en de vraag wie zij is.
Naema Tahir, een geëmancipeerde moslima die veel bijdraagt aan het Nederlandse publieke debat over integratie, wijst op het belang van introspectie onder moslims. ‘Migranten zijn hun wortels kwijt. Daardoor voelen ze een leemte. Hier horen ze er niet bij en hun thuisland is ver weg.’ Deze leegte moet niet alleen maar gevuld worden met Islam, maar migranten moeten bewust nadenken wie zij zijn en waar ze staan.
INTROSPECTIE
‘De garnalenpelster’ is een verhaal vol met introspectie. Al denkend en schrijvend geeft Yerli het verleden en het heden een plaats. In haar eigen woorden: ‘Vandaag is een stukje gisteren, en je verleden mag je nooit vergeten, misschien juist er iets uit leren.’ Ondanks de vele obstakels op haar levensweg – haar vader is haar moeder ontrouw, haar moeder overlijdt en haar broer gaat terug naar Marokko zodat Yerli als jong meisje alleen achterblijft – lukt het haar om een nieuw thuis in Nederland op te bouwen.
Haar moeder heeft hierbij een cruciale rol gespeeld. De onvoorwaardelijke liefde en wijsheid van haar moeder vormen wegwijzers in het leven van Yerli, zelfs lang nadat zij is gestorven. Yerli’s verhaal bewijst dat identiteit niet alleen wordt bepaald door een land en cultuur waarin je opgroeit maar ook door familie. Goede jeugdherinneringen en liefde van familie is van bijzondere waarde voor later. Het ontbreken van (contact met) familie bemoeilijkt het opbouwen van een stabiel bestaan. Zeker wanneer diegene zijn weg moet vinden in een andere cultuur dan waarin hij is grootgebracht.
KIEZEN
Religie vormt een andere belangrijke factor die iemands identiteit uitmaakt. Voor allochtonen geldt vaak dat religie hun integratie bemoeilijkt. De samenleving waarin zij terechtkomen, gaat in verschillende opzichten immers lijnrecht in tegen wat de islam leert. Deze situatie dwingt hen tot het maken van een keuze. Of zij houden vast aan de religieuze overtuiging waarmee zij zijn opgevoed en opgegroeid of ze passen zich grotendeels aan de westerse cultuur aan. In het eerste geval houdt men de autochtonen op een afstand en in het tweede geval kan men afgewezen worden door familie of zelfs verstoten worden uit familie en geloofsgemeenschap. De religieuze keuzes die gemaakt worden, drijven dikwijls families uit elkaar en bemoeilijken de integratie. Allas schrijft hierover: ‘Bij elk gesprek dat wij als volwassen broers en zussen met elkaar over de islam voerden, raakten we verder van elkaar verwijderd. Ontwricht en verdeeld stonden we tegen over elkaar.’
RELIGIE ALS HOUVAST
Het komt voor dat allochtonen die als liberale moslim zijn opgevoed zich in hun nieuwe vaderland ontpoppen tot radicale moslims. Volgens Tahir heeft dit te maken met de leegte die migranten voelen als zij hun vaderland verlaten hebben. Die leemte vullen ze met de islam en maken dat tot hun identiteit. ‘Wie onzeker is vraagt om duidelijke regels.’
In ‘Ontheemd en toch thuis’ vertelt Allas over haar zus en moeder die van zelfstandige, liberale vrouwen veranderden in vrouwen die opgeslokt worden door extremistische denkbeelden. Het is dan ook logisch dat haar zus zich in een land als Nederland niet meer thuisvoelt en het land verlaat. Ook haar moeder keert zich steeds meer af van de samenleving. Bovendien wordt de verwijdering tussen haar en Allas steeds groter. Allas schrijft: ‘… ze [was] erg bezorgd over mijn manier van leven. Ze was bang dat ik later in de hel zou branden. Als ik bij haar op bezoek was, zaten wij vaak op een kleed tegenover elkaar, omringd door honderden cassettebandjes, die wij zwijgend een voor een afdraaiden. Mijn moeder huilde intens en keek mij voortdurend aan met een blik die zei: ‘waarom leef jij niet volgens het geloof? Waarom laat jij mij in dit vreemde land in de steek?’
Degene die niet meedoet met de rest van de familie wordt overspoeld door gevoelens van schuld, onmacht en eenzaamheid. Toch hoeft dit niet te betekenen dat zij de islam helemaal de rug toekeren.
…TOCH THUIS
Geen van de auteurs heeft afscheid genomen van de islam. Zij pleiten juist voor modernisering van de islam zodat de toekomstige generatie allochtonen ‘met behoud van hun geloof en hun trots toch hun draai in de samenleving kunnen vinden’, aldus Allas.
De weg van deze auteurs is er een van vasthouden en loslaten totdat zij een zeker evenwicht gevonden hebben en kunnen zeggen: ‘Ontheemd en toch thuis.’